دادن آب و مایعات به نوزاد و شیرخوار؛ از چه سنی آب بدهیم؟

اینکه «از چه سنی به نوزاد آب بدهیم؟» یکی از سؤال‌های رایج والدین است. خیلی از خانواده‌ها تصور می‌کنند نوزاد، به‌خصوص در روزهای گرم، به آب بیشتری نیاز دارد یا هنگام تب و بیماری باید در کنار شیر به او آب بدهند. اما نیاز نوزاد به مایعات به سن، نوع تغذیه و وضعیت جسمی او بستگی دارد.

در ۶ ماه اول زندگی، برای یک نوزاد سالم، شیر مادر یا شیرخشک منبع اصلی و کافی مایعات است. سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند نوزاد در این دوره به‌صورت انحصاری با شیر مادر تغذیه شود و حتی آب نیز در کنار شیر مادر دریافت نکند. پس از حدود ۶ ماهگی و هم‌زمان با شروع غذای کمکی، می‌توان مقدار کمی آب را به کودک معرفی کرد.

نوزاد از چند ماهگی می‌تواند آب بخورد؟

اگر نوزاد سالم و کمتر از ۶ ماه است، در حالت معمول نیازی به آب اضافی ندارد.

شیر مادر بیش از نیاز نوزاد به آب را تأمین می‌کند و نوزادانی که با شیرخشک تغذیه می‌شوند نیز مایعات مورد نیاز خود را از شیرخشک آماده‌شده با نسبت صحیح دریافت می‌کنند.

بنابراین، در ۶ ماه اول زندگی، دادن آب، آبمیوه، دمنوش یا سایر نوشیدنی‌ها بدون توصیه پزشک لازم نیست.

آیا به نوزاد زیر ۶ ماه آب بدهیم؟

برای نوزاد سالم زیر ۶ ماه، معمولاً خیر.

تغذیه انحصاری با شیر مادر در این دوره به معنای دریافت نکردن غذا یا نوشیدنی دیگری، از جمله آب، است. دادن آب می‌تواند باعث شود نوزاد مقدار کمتری شیر مادر دریافت کند و در شرایط نامناسب حتی خطر اختلال در تغذیه و تعادل آب بدن را افزایش دهد.

این توصیه در مورد نوزاد سالمی است که به‌خوبی شیر می‌خورد. اگر کودک به دلیل بیماری، اسهال، استفراغ یا شرایط پزشکی خاص دچار مشکل دریافت مایعات شده است، باید بر اساس نظر پزشک اقدام کرد.

آیا نوزاد زیر ۶ ماه در تابستان آب می‌خواهد؟

یکی از باورهای رایج این است که در هوای گرم باید به نوزاد آب داد؛ اما برای نوزاد شیرمادرخوار زیر ۶ ماه، حتی در هوای گرم نیز آب اضافی توصیه نمی‌شود.

شیر مادر می‌تواند آب مورد نیاز نوزاد را تأمین کند. اگر نوزاد در روزهای گرم بیشتر تشنه به نظر می‌رسد، می‌توان دفعات شیردهی را افزایش داد.

بنابراین برای رفع تشنگی نوزاد زیر ۶ ماه، آب را جایگزین شیر نکنید.

آب دادن به نوزاد شیرخشکی

نوزادانی که با شیرخشک تغذیه می‌شوند نیز معمولاً در ۶ ماه اول به آب اضافی نیاز ندارند.

نکته بسیار مهم این است که شیرخشک را نباید برای تأمین آب بیشتر رقیق کرد.

هنگام آماده‌سازی شیرخشک باید دقیقاً مقدار آب و پودر نوشته‌شده روی بسته‌بندی رعایت شود. ابتدا مقدار آب را اندازه بگیرید و سپس مقدار مشخص‌شده پودر را اضافه کنید.

اضافه کردن آب بیش از مقدار توصیه‌شده می‌تواند باعث شود شیرخشک انرژی و مواد مغذی کافی نداشته باشد. از طرف دیگر، کم کردن مقدار آب می‌تواند شیرخشک را بیش از حد غلیظ کند و به بدن نوزاد فشار وارد کند.

بنابراین:

• نسبت آب و پودر شیرخشک را تغییر ندهید.

• برای تشنگی نوزاد، آب را به شیشه شیرخشک اضافه نکنید.

• شیرخشک را طبق دستور کارخانه آماده کنید.

• برای تهیه شیرخشک از آب سالم استفاده کنید.

• اگر درباره ایمنی آب محل زندگی خود مطمئن نیستید، توصیه‌های بهداشتی منطقه را بررسی کنید.

نوزاد از ۶ ماهگی چقدر آب بخورد؟

حدود ۶ ماهگی، هم‌زمان با شروع غذای کمکی و در صورت آمادگی رشدی کودک، می‌توان مقدار کمی آب را به او معرفی کرد.

در این سن، هدف این نیست که آب جای شیر مادر یا شیرخشک را بگیرد. شیر مادر یا شیرخشک همچنان بخش مهمی از تغذیه و دریافت مایعات کودک است.

آکادمی اطفال آمریکا پیشنهاد می‌کند از حدود ۶ ماهگی می‌توان مقدار کمی آب، حدود ۱۲۰ تا ۲۴۰ میلی‌لیتر در روز، در فنجان باز، لیوان مخصوص یا لیوان نی‌دار ارائه کرد. این مقدار یک هدف اجباری برای نوشیدن نیست و ممکن است بسته به میزان شیر، غذای کمکی، آب‌وهوا و شرایط کودک متفاوت باشد.

پس اگر کودک ۶ ماهه هنوز مقدار کمی آب می‌نوشد، معمولاً جای نگرانی نیست؛ مهم این است که شیر مادر یا شیرخشک و غذای کمکی متناسب با سن را دریافت کند.

چرا بهتر است آب را با فنجان شروع کنیم؟

از حدود ۶ ماهگی می‌توان کودک را با فنجان آشنا کرد. این کار علاوه بر فراهم کردن امکان نوشیدن آب، به کودک کمک می‌کند مهارت نوشیدن از فنجان را به‌تدریج یاد بگیرد.

می‌توان ابتدا مقدار کمی آب در فنجان باز، لیوان مخصوص کودک یا لیوان نی‌دار ریخت و اجازه داد کودک با آن آشنا شود.

در این سن، لازم نیست آب را با شیشه جایگزین شیر کرد.

آیا آبمیوه برای نوزاد مناسب است؟

خیر. آکادمی اطفال آمریکا توصیه می‌کند به کودکان زیر یک سال آبمیوه داده نشود.

حتی آبمیوه ۱۰۰ درصد طبیعی نیز برای نوزاد ضروری نیست و مزیت تغذیه‌ای آن نسبت به میوه کامل ندارد. مصرف زیاد آبمیوه می‌تواند با مشکلاتی مانند اسهال، پوسیدگی دندان و دریافت بیش از حد قند همراه باشد.

بعد از شروع غذای کمکی، بهتر است کودک به‌جای آبمیوه با میوه مناسب سن و آب آشنا شود.

آیا می‌توان به نوزاد دمنوش یا عرقیات داد؟

دمنوش‌ها، عرقیات گیاهی و نوشیدنی‌های خانگی نباید به‌عنوان جایگزین شیر مادر یا شیرخشک به نوزاد داده شوند.

«گیاهی» یا «طبیعی» بودن یک ماده به معنی مناسب بودن آن برای نوزاد نیست. مقدار مواد مؤثره گیاهان در فرآورده‌های خانگی می‌تواند متفاوت باشد و برخی ترکیبات نیز ممکن است برای شیرخوار مناسب نباشند.

اگر نوزاد به دلیل نفخ، بی‌قراری، کولیک یا مشکل دیگری ناراحت است، بهتر است قبل از استفاده از دمنوش یا عرقیات با پزشک مشورت شود.

آیا آب قند برای نوزاد مناسب است؟

آب قند نوشیدنی مناسبی برای رفع تشنگی یا تأمین مایعات نوزاد نیست.

در ۶ ماه اول، مایعات مورد نیاز نوزاد سالم از شیر مادر یا شیرخشک تأمین می‌شود و بعد از شروع غذای کمکی نیز آب ساده انتخاب مناسب‌تری برای نوشیدن است.

همچنین بهتر است نوزاد از همان ابتدا به نوشیدنی‌های شیرین عادت نکند.

هنگام تب به نوزاد آب بدهیم؟

تب می‌تواند نیاز بدن به مایعات را افزایش دهد، اما نوع مایع مناسب به سن و شرایط کودک بستگی دارد.

اگر نوزاد زیر ۶ ماه شیر مادر می‌خورد، در زمان بیماری معمولاً باید شیردهی ادامه پیدا کند و در صورت نیاز دفعات شیردهی افزایش یابد.

اگر کودک با شیرخشک تغذیه می‌شود، شیرخشک باید با نسبت معمول آب و پودر آماده شود و برای جبران تب نباید رقیق شود.

اگر کودک به دلیل تب کمتر از معمول شیر می‌خورد، ادرار او کاهش پیدا کرده یا نشانه‌های کم‌آبی دارد، بهتر است توسط پزشک ارزیابی شود.

تب به‌تنهایی دلیل مناسبی برای دادن آب به نوزاد زیر ۶ ماه نیست.

در اسهال یا استفراغ چه مایعی به نوزاد بدهیم؟

اسهال و استفراغ می‌توانند باعث از دست رفتن آب و املاح بدن شوند و در نوزادان، کم‌آبی ممکن است سریع‌تر ایجاد شود.

در این شرایط، شیردهی باید ادامه پیدا کند. بسته به سن کودک و شدت بیماری، ممکن است پزشک استفاده از محلول خوراکی جبران آب و املاح یا ORS را توصیه کند.

آب ساده به‌تنهایی همیشه نمی‌تواند آب و املاح ازدست‌رفته را جبران کند. بنابراین به‌خصوص در نوزادان، در صورت اسهال یا استفراغ قابل توجه، بهتر است درباره نوع و مقدار مایع مصرفی با پزشک یا داروساز مشورت شود.

اگر کودک نمی‌تواند شیر یا مایعات را نگه دارد، استفراغ مکرر دارد، ادرارش به‌وضوح کم شده یا بی‌حال است، مراجعه پزشکی را به تأخیر نیندازید.

علائم کم‌آبی در نوزاد چیست؟

والدین باید در زمان بیماری به نشانه‌های کم‌آبی توجه داشته باشند. مهم‌ترین علائم عبارت‌اند از:

• کاهش واضح تعداد پوشک‌های خیس

• کاهش ادرار

• خشکی دهان و زبان

• کاهش اشک هنگام گریه

• فرورفتگی چشم‌ها

• بی‌حالی یا خواب‌آلودگی غیرعادی

• کاهش واضح شیر خوردن

• ناتوانی در نگه داشتن مایعات به دلیل استفراغ

اگر نوزاد بسیار بی‌حال است، شیر نمی‌خورد، ادرار بسیار کمی دارد یا مایعات را مرتب بالا می‌آورد، باید سریعاً ارزیابی پزشکی شود.

چه زمانی باید برای کم‌آبی نوزاد به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر نوزاد یکی از شرایط زیر را دارد، بهتر است برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید:

• تعداد پوشک‌های خیس به‌طور محسوسی کم شده است.

• نوزاد نمی‌تواند شیر بخورد یا مقدار شیر خوردنش به‌وضوح کاهش یافته است.

• استفراغ مکرر دارد.

• اسهال شدید یا مکرر دارد.

• بی‌حال یا غیرعادی خواب‌آلود شده است.

• دهان و زبان او خشک شده است.

• ادرار بسیار کمی دارد.

• علائم بیماری رو به بدتر شدن است.

در نوزادان، سن پایین اهمیت زیادی دارد؛ بنابراین اگر درباره وضعیت آب بدن کودک مطمئن نیستید، بهتر است زودتر با پزشک تماس بگیرید.

آب مناسب برای نوزاد چیست؟

برای نوزاد زیر ۶ ماه، آب نباید به‌صورت نوشیدنی جداگانه و خودسرانه جایگزین شیر شود.

اگر از حدود ۶ ماهگی آب به کودک داده می‌شود، باید از آب سالم و قابل آشامیدن استفاده شود.

در مورد نوزادانی که با شیرخشک تغذیه می‌شوند، موضوع ایمنی آب اهمیت بیشتری دارد. آب مورد استفاده برای آماده‌سازی شیرخشک باید از منبع ایمن باشد و شیرخشک دقیقاً مطابق دستور سازنده تهیه شود.

جوشاندن آب نیز همه انواع آلودگی‌ها را از بین نمی‌برد؛ برای مثال، اگر آب با برخی مواد شیمیایی یا سموم آلوده باشد، جوشاندن لزوماً آن را ایمن نمی‌کند. در چنین شرایطی باید از توصیه‌های رسمی بهداشت محل زندگی پیروی کرد.

آیا آب جوشیده سردشده برای نوزاد مناسب است؟

برای نوزاد زیر ۶ ماه، حتی آب جوشیده و سردشده نیز نباید به‌صورت خودسرانه جایگزین شیر شود.

اگر آب برای تهیه شیرخشک استفاده می‌شود، نحوه آماده‌سازی به نوع شیرخشک، سن نوزاد و شرایط بهداشتی آب بستگی دارد. بنابراین باید دستور روی بسته‌بندی و توصیه‌های ایمنی مربوط به شیرخشک رعایت شود.

سوالات متداول درباره آب دادن به نوزاد

آیا به نوزاد یک ماهه می‌توان آب داد؟

در حالت معمول، خیر. نوزاد سالم یک‌ماهه به آب اضافی نیاز ندارد و مایعات مورد نیاز خود را از شیر مادر یا شیرخشک دریافت می‌کند.

آیا نوزاد زیر ۶ ماه در تابستان آب می‌خواهد؟

برای نوزاد شیرمادرخوار سالم، حتی در هوای گرم نیز آب اضافی توصیه نمی‌شود. در صورت نیاز می‌توان دفعات شیردهی را بیشتر کرد.

نوزاد شیرخشکی از چه سنی آب بخورد؟

نوزاد شیرخشکی نیز معمولاً در ۶ ماه اول به آب اضافی نیاز ندارد. از حدود ۶ ماهگی و هم‌زمان با شروع غذای کمکی می‌توان مقدار کمی آب را در فنجان به او معرفی کرد.

آیا آبمیوه برای نوزاد زیر یک سال مناسب است؟

خیر. آکادمی اطفال آمریکا توصیه می‌کند کودکان زیر یک سال آبمیوه مصرف نکنند.

آیا آب قند یا دمنوش برای نوزاد مناسب است؟

خیر، این نوشیدنی‌ها نباید بدون توصیه پزشک به نوزاد داده شوند. شیر مادر یا شیرخشک، بسته به نوع تغذیه کودک، منبع اصلی مایعات در ماه‌های اول زندگی است.

اگر نوزاد اسهال داشته باشد باید آب بیشتری بخورد؟

اسهال می‌تواند باعث کم‌آبی شود، اما آب ساده همیشه برای جبران آب و املاح ازدست‌رفته کافی نیست. شیردهی باید ادامه پیدا کند و بسته به شرایط کودک ممکن است ORS یا درمان دیگری لازم باشد.

آیا هنگام تب باید به نوزاد آب بدهیم؟

برای نوزاد زیر ۶ ماه، تب به‌تنهایی دلیل مناسبی برای دادن آب نیست. ادامه شیردهی یا تغذیه با شیرخشک طبق روش معمول اهمیت دارد. اگر کودک مایعات کافی دریافت نمی‌کند یا نشانه‌های کم‌آبی دارد، باید ارزیابی پزشکی شود.

جمع‌بندی

در ۶ ماه اول زندگی، نوزاد سالم معمولاً به آب اضافی نیاز ندارد. نوزاد شیرمادرخوار آب مورد نیاز خود را از شیر مادر دریافت می‌کند و نوزاد شیرخشکی نیز باید شیرخشک را با نسبت صحیح آب و پودر دریافت کند.

حتی در هوای گرم، برای نوزاد زیر ۶ ماه شیرمادرخوار آب اضافی توصیه نمی‌شود و می‌توان دفعات شیردهی را بیشتر کرد.

از حدود ۶ ماهگی و هم‌زمان با شروع غذای کمکی، می‌توان مقدار کمی آب را در فنجان به کودک معرفی کرد. آب در این سن قرار نیست جایگزین شیر مادر یا شیرخشک شود.

آبمیوه، آب قند، دمنوش و عرقیات نیز برای تأمین مایعات نوزاد مناسب نیستند و در کودکان زیر یک سال، آبمیوه توصیه نمی‌شود.

در زمان تب، اسهال یا استفراغ، مهم‌ترین موضوع پیشگیری از کم‌آبی و توجه به وضعیت عمومی کودک است. اگر نوزاد شیر نمی‌خورد، ادرارش کاهش یافته، مایعات را نگه نمی‌دارد یا بی‌حال شده است، باید برای ارزیابی پزشکی اقدام کرد.

منابع و مراجع علمی

• World Health Organization (WHO). Infant and Young Child Feeding: Exclusive Breastfeeding Recommendations
• American Academy of Pediatrics (AAP) - HealthyChildren.org. Recommended Drinks for Children from Birth to Age 5
• Heyman, M. B., Abrams, S. A., & AAP Section on Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition. (2017). Fruit Juice in Infants, Children, and Adolescents: Current Recommendations. Pediatrics
• Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Foods and Drinks for 6 to 24 Month Olds: Water and Other Beverages
• European Society for Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition (ESPGHAN). Complementary Feeding: A Position Paper by the ESPGHAN Committee on Nutrition. Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition

تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۳۰ شهریور ۱۴۰۵ (۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶)